Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia NMP w Białymstoku

Architektura i wnętrze

Nowy kościół przewyższa stary rozmiarami i różni się od niego stylem: jest neogotycki, a fara późnorenesansowa. Projekt Józefa Piusa Dziekońskiego zakładał trójnawową bazylikę z transeptem, łukami przyporowymi i dwuwieżową fasadą. Wieże mają 72,5 m wysokości, a budowla 90 m długości. Architekt nawiązał do swojej wcześniejszej warszawskiej katedry św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika, a styl określa się jako neogotyk nadwiślański.

Stary kościół jest murowany. Pierwotnie miał rysy późnogotyckie z elementami renesansu mazowiecko-litewskiego. Późnobarokowe wyposażenie ufundował Jan Klemens Branicki. W 1751 roku ściany pokrył polichromią Antoni Herliczka, a dwa lata później Antoni Wierzbowski z Warszawy zbudował organy, również z fundacji Branickiego.

Główny ołtarz wykonano z drewna, pomalowano na biało i ozdobiono złoceniami. Wisi nad nim obraz Wniebowzięcia autorstwa Augustyna Mirysa, który tworzył na dworze Branickich, a wyżej umieszczono oko Opatrzności. Tabernakulum na mensie jest podobne do rzymskiego tabernakulum Berniniego. Figury świętych Piotra i Pawła z 1751 roku przypisuje się Jakubowi Fontanie albo Janowi Jakubowi Plerschowi. Drugi ołtarz w świątyni poświęcono Jezusowi Ukrzyżowanemu.

Antepedium z rokokowymi rzeźbami to ewenement ikonograficzny: w czasach Oświecenia sięgnięto tu po wątki apokryficzne. Centralna scena przedstawia wniebowzięcie, obok widać proroka Eliasza i mężczyznę zwróconego do Maryi.

W starym kościele wisi epitafium Izabelli Branickiej, haftowane na tkaninie i oprawione w ramę z 1811 roku. U góry stoi alabastrowy wazon, w którym schowano jej osobiste pamiątki.

Kto spoczywa w nagrobkach i kryptach?

W nagrobkach przy ołtarzu spoczywają serca członków rodu Gryfitów-Branickich, dla którego stary kościół był rodzinnym mauzoleum. W kryptach pod nim stoją trumny fundatorów i arcybiskupów.

Nagrobek po prawej, projektu Kacpra Bażanki, kryje serca Katarzyny Aleksandry z Czarneckich Branickiej (zm. 1698) i Stefana Mikołaja Branickiego (zm. 1709). Wykonano go z czarnego marmuru dębickiego, częściowo różowego, a ufundowała go Katarzyna Scholastyka z Sapiehów Branicka. Sarkofag wieńczy kartusz z pozłacanej miedzianej blachy z herbami Branickich (Gryf), Sapiehów (Lis) i Czarneckich (Łodzia).

Nagrobek po przeciwnej stronie ufundowała Izabella z Poniatowskich. Powstał w Rzymie z włoskiego marmuru i złoconego brązu, a do Polski przywieziono go gotowy. Kryje serce Jana Klemensa Branickiego (zm. 1771), a zamyka go piramida z medalionem. Umieszczono na nim insygnia władzy hetmańskiej: buławę, szablę i hełm z pióropuszem.

W krypcie fundatorów leżą m.in. Katarzyna Poniatowska, pochowana w złoconej trumnie rokokowej, i Izabella z Poniatowskich Branicka w klasycystycznej trumnie z mahoniu. Pozostałe krypty mieszczą trumny arcybiskupów Edwarda Kisiela, Stanisława Szymeckiego i Edwarda Ozorowskiego oraz Edwarda von Roppa, którego trumnę sprowadzono do Białegostoku w 1983 roku. W nowym kościele pochowano m.in. abp. Romualda Jałbrzykowskiego.

Historia parafii i budowli

Stary kościół powstał w latach 1617–1625 z fundacji Piotra Wiesiołowskiego, marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dzieło ukończył jego syn Krzysztof, a konsekracja odbyła się w drugą niedzielę po Wielkanocy 1664 roku. Pamiątkowa tablica przypomina, że właśnie tu po raz pierwszy zaśpiewano pieśni nabożne Franciszka Karpińskiego, między innymi „Bóg się rodzi”, zanim wydano je drukiem w Supraślu w 1792 roku.

Pod koniec XIX wieku świątynia przestała wystarczać: parafia liczyła około 12 000 osób, a kościół mieścił około tysiąca. Dziekan białostocki ks. Wilhelm Szwarc zdobył poparcie parafian i wybrał na nową budowlę wzgórze św. Rocha, na którym stał nieczynny cmentarz. Rozmawiał ze Stefanem Szyllerem i Dziekońskim, ostatecznie projekt zlecił temu drugiemu.

Dziekoński oddał plany na przełomie 1895 i 1896 roku. Kosztorys opiewał na ponad 92 tys. rubli.

Dokumenty szły przez kurię w Wilnie do gubernatora w Grodnie, a władze carskie w ramach rusyfikacji nie zgadzały się na nowe kościoły. Wierni dostali pozwolenie wyłącznie na rozbudowę starej świątyni. Przybudówka w miejscu prezbiterium rozrosła się jednak do pełnego kościoła, a według Wikipedii urzędnicy w dużej mierze dawali się przekupić mieszkańcom. Budowa trwała od 1900 do 1905 roku.

Po II wojnie światowej ranga świątyni rosła. Od 1945 roku była prokatedrą administratorów apostolskich tej części archidiecezji wileńskiej, która została w granicach Polski. Ze względów politycznych tę część nazywano „archidiecezją w Białymstoku”. Tytuł bazyliki mniejszej kościół ma od 1985 roku, katedrą jest od 1991, archikatedrą od 1992.

Msze, zwiedzanie i wskazówki przed wizytą

Aktualny porządek nabożeństw i ewentualne godziny zwiedzania podaje parafia na stronie katedrabialostocka.pl. To czynna parafia i archikatedra, więc oglądanie wnętrz lepiej zaplanować poza mszami.

Radzę zacząć od nowego kościoła, żeby zobaczyć skalę bazyliki, a potem przejść do starej fary, gdzie jest większość zabytków: ołtarz z obrazem Mirysa, epitafium Izabelli i nagrobki Branickich. W czerwcu w starym kościele odbywają się niedzielne koncerty organowe „Muzyka w Starym Kościele”.

Fot. AirMonsterrr, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons